खलनायक सुरक्षित, पीडित आजही त्रस्त! जगातील सर्वात मोठ्या, अतिघातक भोपाळ गॅस महादुर्घटनेची ३८ वर्षे...

मुक्तपीठ टीम

३८ वर्षांपूर्वी १९८४ मध्ये २-३ डिसेंबर १९८४च्या मध्यरात्री घडलेली भोपाळ गॅस दुर्घटना, जगातील सर्वात मोठी आणि सर्वात प्राणघातक रासायनिक आपत्ती होती. त्यात ३ हजार ७०० बळी गेलेच, पण त्याचे परिणाम वाचलेल्या लाखोंच्या जीवनात आजही विनाश घडवत आहेत.

जगातील सर्वात वाईट मानवी शोकांतिकेला आज ३८ वर्षे पुर्ण झाली आहेत. परंतु काही प्रश्न अजूनही तसेच आहेत, ज्यांची उत्तरे अजूनही मिळाले नाहीत.

नेमक काय झालं त्या रात्री…

युनियन कार्बाइड कंपनीला मध्यप्रदेश राज्याच्या राजधानी असणाऱ्या भोपाळातील छोला रोड परिसरात प्लांट उभारण्याची परवानगी का देण्यात आली, हाच कोड्यात टाकणारा प्रश्न आहे.
अमेरिका आणि युरोपमधील देशांमध्ये अशा युनिट्सची स्थापना करणे सोपे नाही.
१९६२ मध्ये स्थापन झालेल्या या युनियन कार्बाइड कंपनीमध्ये सेविनने मिथाइल आयसोसायनाइडचे उत्पादन सुरू केले होते.
ज्याचे कोणत्याही सरकारी गैर-सरकारी एजन्सीद्वारे नियमितपणे निरीक्षण केले जात नव्हते.

२-३ डिसेंबर १९८४ ला काय झाले होते?

१९८४ मध्ये भोपाळ शहराची लोकसंख्या सुमारे ९ लाख होती.
एवढ्या मोठ्या शहरात देखरेखीशिवाय हे घातक रसायन बनवण्याचे काम अनेक प्रश्न निर्माण करते.
१९८४ च्या अपघातात सुमारे ३ वर्षांपूर्वी एका मजुराचा मृत्यूही झाला होता.
त्यावेळी व्यवस्थापनाने काही खबरदारी घेतली असती तर ही दुर्घटना टाळता आली असती.
कामगारांच्या तक्रारीवरून कंपनीने वेळोवेळी कामगार संघटनेच्या नेत्यांना कामावरून काढून टाकण्यास सुरुवात केली.
१९८४ च्या अपघातापूर्वी, युनियन कार्बाइड प्लांटची बातमी स्थानिक पत्रकार राजकुमार केसवानी यांच्यापर्यंत पोहोचली.
त्यांनी २६ सप्टेंबर १९८२ रोजी “रापत” या त्यांच्या साप्ताहिक वृत्तपत्रात “बचाइए हुज़ूर अपने शहर को बचाइये” या शीर्षकाचा लेख लिहिला.
१ ऑक्टोबर रोजी त्यांनी पुन्हा ज्वालामुखीच्या तोंडावर बसलेले भोपाळ असे लिहिले.
८ ऑक्टोबर रोजी “न समझे तो मिट ही जाओगे” असे लिहिले.
पत्रकारांच्या या इशाऱ्यानंतरही प्रशासन आणि सरकारची निष्क्रियता अनेक प्रश्न निर्माण करते.
शहराला लागून असलेल्या या औद्योगिक प्रकल्पातील ई-६१०, ई-६११ आणि ई-६१९ या टाक्यांवर तज्ज्ञांकडून नियमित देखरेख न केल्याने ही दुर्घटना समोर आली आहे.
२ आणि ३ डिसेंबरच्या रात्री जे काही घडले ते अजूनही मानवी संवेदना अस्वस्थ करते.
२ अलार्म होते जे लोकांना कोणत्याही धोक्याची चेतावणी देण्यासाठी काम करत नव्हते.
बचाव आणि चेतावणीचे सर्व पर्याय बंद झाले होते.
या सर्व बाबी कंपनीच्या प्रशासन यंत्रणेच्या लक्षात आल्या होत्या.
इंडिकेटर अलार्म चालू असता तर अपघाताची तीव्रता एवढी झाली नसती.
२ आणि ३ डिसेंबर रोजी भोपाळच्या हवेत टन विषारी वायू पसरला.
३ डिसेंबर १९८४ च्या सकाळ होइपर्यंत भोपाळच्या दोन मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये सुमारे ५०,००० लोक पोहोचले होते.
एवढ्या मोठ्या संख्येने उपचार व काळजी घेण्याच्या स्थितीत तत्कालीन रुग्णालयाची यंत्रणा नव्हती.
त्यामुळे लोकांचा मृत्यू होऊ लागला.
३ डिसेंबरच्या सकाळपर्यंत ५०० ते १००० लोकांचे मृतदेह रुग्णालयातून स्मशानभूमीत नेण्यात आले.
भोपाळ गॅस दुर्घटनेतील मुख्य आरोपी वॉरन अँडरसनची अटक आणि सुटकेचे गूढ आजही कायम आहे.

आकड्यांचा नुसता खेळ…

अधिकृत आकडेवारीनुसार, या अपघातात ३७०० हून अधिक मृत्यू आणि गैर-सरकारी आकडेवारीनुसार, ८००० ते १०,००० पर्यंत मृत्यू झाल्याची नोंद आहे.
या विषारी वायूमुळे सुमारे ५ लाख लोक बाधित झाले होते.
१९८४ च्या सुमारास सुमारे ९ लाख लोकसंख्येपैकी निम्म्या लोकसंख्येला याचा फटका बसला होता.
एवढ्या मोठ्या विध्वंसानंतरही शासनाकडून कोणतीही कार्यवाही न होणे अनेक प्रश्न निर्माण करतात.
३ डिसेंबर १९८४ रोजी भोपाळच्या हनुमान गंज पोलिस ठाण्यात सार्वजनिक विरोधानंतर गुन्हा दाखल करण्यात आला.
अँडरसनला सरकारने काय वागणूक दिली, हे डॉन कर्झ मॅनने लिहिलेल्या पुस्तकात वाचायला मिळेल.

डॉन कर्झ मॅनच्या पुस्तकात भोपाळ गॅस दुर्घटनेचा उलगडा!!

अँडरसन त्याच्या सहकाऱ्यांसह ७ डिसेंबर १९८४ रोजी इंडियन एअरलाइन्सच्या विमानाने पहाटे भोपाळ विमानतळावर पोहोचला.
विमानतळावर, तत्कालीन पोलीस अधीक्षक स्वराज्य पुरी आणि जिल्हाधिकारी भोपाळ मोतीसिंग त्याच्यासोबत युनियन कार्बाइडच्या गेस्ट हाऊसमध्ये गेले आणि अँडरसनला त्याच्या ताब्यात घेतल्याची माहिती दिली.
७ डिसेंबरलाच, ३:३० वाजता त्यांना सांगण्यात आले की, ‘त्याला भोपाळहून दिल्लीला नेण्यासाठी राज्य सरकारच्या विशेष विमानाची व्यवस्था केली आहे.
तिथून ते अमेरिकेत परत येऊ शकता.
हजारो मानवांचा खून करणारा अमेरिकेत गेला आणि पुन्हा भोपाळ आणि भारतात आला नाही.
आजही या प्रश्नाचे उत्तर सरकार आणि सरकारी यंत्रणांकडे नाही.
२९ सप्टेंबर २०१४ रोजी अँडरसनचा फ्लोरिडा येथील नर्सिंग होममध्ये मृत्यू झाला.
अपघातानंतर ३० वर्षांनी मृत्यू होईपर्यंत खुनी कायद्याच्या आवाक्याबाहेर राहिला.

कोण आहेत भोपाळ गॅस दुर्घटनेचा विरोध करणारे अब्दुल जब्बार?…

भोपाळ गॅस दुर्घटनेनंतर मृतांचे उर्वरित नातेवाईक आणि त्यांच्या ओळखीच्या व्यक्तींच्या वतीने अब्दुल जब्बार हा सामाजिक कार्यकर्ता आवाज उठवत होता.
१४ नोव्हेंबर २०१९ रोजी त्यांचे निधन झाले.
अब्दुल जब्बार हे मृत्यूपर्यंत अपघातग्रस्त लोकांच्या हक्कासाठी आवाज उठवणारे होते.
भारत सरकारने त्यांना पद्मश्री देऊन त्यांच्या प्रयत्नांचा गौरव केला.
भोपाळ गॅस दुर्घटनेला ३८ वर्षे उलटली तरी काही प्रश्न अनुत्तरीत आहेत.