गर्भधारणेचे विशेष तंत्रज्ञान 'आयव्हीएफ', तंत्रज्ञानाविषयी घ्या सविस्तर जाणून

मुक्तपीठ टीम

प्रत्येक स्त्रीच्या आयुष्यातला महत्त्वाचा क्षण म्हणजे आई होणे. काहींना ते सुख लाभते तर, काहींना नाही. परंतु, आता काळजीचे कारण नाही. ‘आयव्हीएफ’, तंत्रज्ञानामुळे सर्व काही शक्य होणार आहे. या तंत्रज्ञानाविषयी सविस्तररित्या जाणून घेऊया.

आयव्हीएफ तंत्रज्ञान म्हणजे काय?

इन-विट्रो फर्टिलायझेशन हा असा शब्द आहे जो बर्‍याच लोकांनी ऐकला आहे. जरी लोक आयव्हीएफ तंत्राशी परिचित असले तरी बर्‍याच लोकांना हे नेमकं काय आहे हे माहित नाही आहे. आयव्हीएफसाठी मेडिकव्हर फर्टिलिटी हा एक चांगला पर्याय आहे.

आयव्हीएफ म्हणजे काय?

आयव्हीएफ हा एक गर्भधारणेसाठीचा उपचार आहे जे मूल होऊ शकत नाही अशा लोकांसाठी डिझाइन केलेले आहे.
या प्रक्रियेद्वारे जोडप्यांवर उपचार केले जातात. आयव्हीएफद्वारे, अनेक अपत्यहीन जोडप्यांना स्वतःची मुले होण्याचा आनंद मिळाला आहे.

गर्भधारणेच्या प्रक्रियेत काय होते?

या प्रक्रियेसाठी स्त्रीयांचे बीज आणि पुरुषाचे शुक्राणू आवश्यक असतात.
हे दोघे मिळून शिशु निर्मितीचा प्रारंभिक टप्पा बनवतात ज्याला भ्रूण म्हणतात.
जर स्त्रीच्या बीजात, पुरुषाच्या शुक्राणूमध्ये किंवा दोघांमध्ये समस्या असेल तर ती निर्जंतुकीकरण मानले जाते. तसेच गर्भधारणा शक्य नाही.
याचा अर्थ असा की, महिला भागीदार नैसर्गिकरित्या गर्भवती होऊ शकत नाही.
ही परिस्थिती आहे जेव्हा वांझ जोडप्यांवर उपचार करणे आवश्यक असते आणि आयव्हीएफ समोर येतो.

जेव्हा विवाहित जोडपे गेल्या ६ महिन्यांपासून सतत संभोग करूनही गर्भधारणा करू शकत नाहीत, तेव्हा स्त्रीच्या बीजात किंवा पुरुषाच्या शुक्राणूमध्ये समस्या असू शकते. जर दोन्हीमध्ये काही समस्या असतील तर, या समस्येला ‘कपल इन्फर्टिलिटी’ म्हणतात. अशा अनेक परिस्थिती समोरही आल्या आहेत, ज्यात अनेक वर्षांच्या प्रयत्नांनंतर हे जोडपे नैसर्गिकरित्या गर्भधारणा करण्यास सक्षम आहेत.

आयव्हीएफ म्हणजे यामध्ये मादी बीजावर आणि नर शुक्राणूंवर शरीराबाहेर प्रक्रिया होते. ‘इन-विट्रो’ म्हणजे ‘इन-ग्लास’ म्हणजे काचेच्या आत. गर्भधारण प्रक्रिया लॅबच्या आत एका काचेच्या पेट्री डिशमध्ये केली जाते. हा भ्रूण नंतर स्त्रीच्या गर्भाशयात प्रत्यारोपित केले जाते, जेणेकरून ते वाढू शकेल आणि बाळाचा आकार घेऊ शकेल.

आयव्हीएफ प्रक्रियेत काय होते?

या प्रक्रियेत स्त्रीया आणि पुरुषांची तपासणी केली जाते, त्यानंतर निकालानुसार प्रक्रिया पुढे जाते.
प्रयोगशाळेत पुरुषाचे शुक्राणू स्वच्छ केले जातात. मग सक्रिय आणि निष्क्रिय शुक्राणू वेगळे केले जातात.
बीज इंजेक्शनच्या माध्यमातून स्त्रीयांच्या शरीरातून बाहेर काढली जातात आणि गोठविली जातात.
नंतर सक्रिय शुक्राणू प्रयोगशाळेतील पेट्री डिशमध्ये अंड्याच्या वर ठेवले जातात आणि नैसर्गिकरित्या पुनरुत्पादित करण्यासाठी सोडले जातात.
पुनरुत्पादनाच्या तिसऱ्या दिवसापर्यंत गर्भ तयार होते.
विशेष लवचिक नलिकासारखी दिसणारी कॅथेटर, ती स्त्रीच्या गर्भाशयात हस्तांतरित करण्यासाठी वापरली जाते.
कधीकधी गर्भ ५ दिवसांपर्यंत निरीक्षण केल्यानंतर स्त्रीच्या गर्भाशयात ठेवला जातो.
५ दिवसांच्या गर्भामध्ये गर्भधारणेचा शक्यता १०० टक्के असते.
आयव्हीएफ गर्भधारणा ही सामान्य गरोदरपणासारखी असते, केवळ भ्रूण प्रयोगशाळेत तयार केले जाते, ज्यामुळे कोणतेही दुष्परिणाम होत नाहीत.
बऱ्याच लोकांचा असा विश्वास आहे की, आयव्हीएफ उपचारांमुळे मुलामध्ये काही कमतरता असू शकते. ही विचारसरणी योग्य नाही कारण पुनरुत्पादनापासून बाळंतपणापर्यंतची संपूर्ण प्रक्रिया नैसर्गिकरित्या घडते. १०. बाळाचा विकास आईच्या गर्भाशयात होतो, मुलांचा विकास आईच्या आहार आणि प्रतिक्रियांवर अवलंबून असतो.

आयव्हीएफ प्रक्रियेचे उपचार खाली वर्गीकृत केले आहेत. परंतु हे जाणून घेणे महत्वाचे आहे की, प्रजनन उपचार वैयक्तिक श्रेणीत केले जातात आणि सामान्य श्रेणीमध्ये नाही.

१. अंतर्गर्भाशयी गर्भधान (आययूआय)

स्त्रीच्या गर्भाशयात ओव्हुलेशन दरम्यान नर शुक्राणू पाठवले जाण्याचे तंत्र. माणसाच्या शुक्राणूंमध्ये काही कमतरता असल्यास हे तंत्र वापरले जाते. या प्रक्रियेत, प्रयोगशाळेत शुक्राणू स्वच्छ झाल्यानंतर, एक निरोगी शुक्राणू निवडला जातो जो स्त्रीच्या गर्भाशयात हस्तांतरित केला जातो. जर पुरुष शुक्राणूंची गुणवत्ता चांगली असेल तर ही प्रक्रिया यशस्वी होते.

२. इंट्रासायटोप्लाज्मिक स्पर्म इंजेक्शन (आयसीएसआय)

निरोगी शुक्राणू पुरुषाच्या वीर्यमधून निवडले जातात आणि नंतर स्त्रीच्या बीजात इंजेक्ट केले जातात. ही प्रक्रिया पुरुष शुक्राणूंची गतिशीलता कमी असलेल्या प्रकरणांमध्ये वापरली जाते. निरोगी मादी बीजीसाठी आयसीएसआयचे यश ७० ते ८५% आहे. एकदा शुक्राणू बीजात सोडले की ते नैसर्गिकरित्या फलित होते. त्यानंतर भ्रूण स्त्रीच्या गर्भाशयात प्रत्यारोपित केले जाते.

३. डोनर आयव्हीएफ प्रक्रिया

जर जोडप्याच्या शुक्राणूंची किंवा बीजांची गुणवत्ता खराब असेल तर डोनरचे बीज किंवा शुक्राणू वापरले जातात. जोडीदाराला अनुवांशिक आजार असल्यास डोनरच्या आयव्हीएफची शिफारस केली जाते.

४. सरोगसी (दत्तक गर्भ)

गर्भाशयात समस्या किंवा इतर कोणत्याही अडचणीमुळे बाळ होऊ शकत नाही अशा स्त्रियांसाठी सरोगसी हा एक चांगला पर्याय आहे. सरोगसी हा एक करार आहे ज्यात सरोगेट आई बाळाला जन्मापर्यंत तिच्या पोटात ठेवते आणि जन्मानंतर पालकांना देते. यामध्ये, लॅबच्या आत गर्भाला फलित केले जाते आणि सरोगेट मदरच्या गर्भाशयात हस्तांतरित केले जाते. सरोगेट आईशी बाळाचे कोणतेही अनुवांशिक संबंध नाहीत. जोडप्यांना सरोगसी निवडण्याची अनेक कारणे आहेत, ज्यात कर्करोगाचा उपचार, किंवा ज्या स्त्रियांना गर्भाशय नाही किंवा त्यांच्या प्रजनन प्रणालीमध्ये समस्या आहे.

आयव्हीएफची आवश्यकता कधी असू शकते?

१. पुरुष प्रजनन क्षमता

ही एक समस्या आहे जी अनेक पुरुषांमध्ये आढळते. कमी शुक्राणूंची संख्या, शुक्राणूंची हालचाल, शुक्राणूंचा आकार, वीर्यमधील खराब दर्जाचे शुक्राणू किंवा स्खलन करण्यास असमर्थता यासाठी हा प्रजनन उपचार उपयुक्त आहे.

२. महिलांमधील समस्या

बऱ्याच स्त्रियांना स्त्रीबिजांचा त्रास होतो, ज्यामुळे त्यांना अनियमित मासिक पाळी, खूप वेदनादायक कालावधी, मासिक पाळीमध्ये जास्त रक्तस्त्राव किंवा मासिक पाळीचा अभाव यासारख्या अडचणींचा सामना करावा लागतो. हे सर्व त्यांच्या प्रजननक्षमतेवर परिणाम करते. फॅलोपियन ट्यूबमध्ये अडथळे किंवा गर्भाशयात समस्या हे वांझपणाची सामान्य कारणे आहेत.

आयव्हीएफने गर्भधारणा करू न शकणाऱ्या जोडप्यांना आशा दिली आहे. काही जोडप्यांना किरकोळ समस्यांमुळे गर्भधारणा करणे कठीण जाते तर काहींना मोठ्या समस्यांच्या कारणांमुळे या समस्येला सामोरे जावे लागते. आयव्हीएफच्या माध्यमातून त्या सर्व जोडप्यांना मुलाचा आनंद मिळू शकतो.

आयव्हीएफ तंत्रज्ञानाविषयी अचूक माहिती

गर्भधारणेचा धोका सामान्य गर्भधारणा आणि आयव्हीएफ दोन्हीमध्ये समान आहे. सहाय्यक प्रजनन तंत्रज्ञान कोणत्याही प्रकारे अनुवांशिक विकृतींचा धोका कमी किंवा वाढवत नाही.
यशस्वी आयव्हीएफ प्रक्रियेसाठी डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे औषध आणि उपचार घेणे आवश्यक आहे.
२ ते ३ दिवस प्रवास न करण्याचा सल्ला दिला जातो. जर रुग्ण दुसऱ्या शहरातील असेल आणि त्याला घरी परत यायचे असेल तर घरी पोहोचल्यानंतर विश्रांती घेणे अनिवार्य आहे.
साधारणपणे बीज पुनर्प्राप्त करण्यासाठी जास्त वेळ लागत नाही. या प्रक्रियेस सुमारे २० ते ३० मिनिटे लागतात.
आयव्हीएफचे प्रक्रिया पूर्ण होण्यासाठी ४ ते ६ आठवडे लागतात.