देशात दुर्मिळ शस्त्रक्रिया! निरोगी व्यक्तीचा 'मल' वापरून वाचवले रुग्णाचे प्राण!

मुक्तपीठ टीम

आतापर्यंत देशात अनेक आजारांवर दुर्मिळ शस्त्रक्रिया रुग्णावर होत होत्या मात्र कोणत्याही आजारावर मलाद्वारेही उपचार करता येतात हे फार क्वचित केले जाते.दिल्लीच्या सर गंगाराम रुग्णालयातील डॉक्टरांनी या निरोगी व्यक्तीचा मल वापरून ७८ वर्षीय रुग्णाचे प्राण वाचवले आहेत. याला वैद्यकीय क्षेत्रात फेकल मायक्रोबायोटाट्रांसप्लांट असे म्हणतात.

आतड्यातील कोट्यवधी बॅक्टेरियांच्या असंतुलनाने रोगांची भीती

डॉक्टरांच्या मते, मानवी आतड्यात अब्जावधी बॅक्टेरिया असतात ज्यांना एकत्रितपणे ‘आतडे मायक्रोबायोम’ म्हणून संबोधले जाते.
हे जीवाणू मानवी आरोग्य राखण्यासाठी सक्रिय भूमिका बजावतात परंतु त्यांच्या असंतुलनामुळे अनेक रोग देखील होतात.
चांगल्या आणि हानिकारक जीवाणूंमधील असंतुलनाच्या स्थितीला ‘डिस्बियोसिस’ म्हणतात.
आतड्यांमधील हे जिवाणू (बॅक्टेरिया) शरीराच्या प्रतिकारशक्तीवर म्हणजेच रोग आणि रोगांशी लढण्याची क्षमता प्रभावित करतात.

‘स्यूडोमेम्ब्रांसस कोलायटिस’ कशामुळे होतो?

स्यूडोमेम्ब्रांसस कोलायटिस हा आतड्यांमध्‍ये सी. डिफिकल बॅक्टेरियामुळे होतो.
हा आजार सामान्यतः वृद्धांना आणि दीर्घकालीन प्रतिजैविक थेरपी, केमोथेरपी किंवा इम्युनोसप्रेसिव्ह औषधे घेत असलेल्या रुग्णांना होतो.
अतिसार, मलातून रक्त येणे आणि ओटीपोटात दुखणे ही लक्षणे आहेत.
सुमारे ३० टक्के रुग्णांमध्ये हा आजार पुन्हा होऊ शकतो.
या आजारावर प्राथमिक उपचार म्हणजे ‘ओरल व्हॅनकोमायसिन’ नावाचे प्रतिजैविक आहे.
सुमारे तीन चतुर्थांश रूग्णांमध्ये हे प्रभावी आहे, परंतु जर रोग पुन्हा होत असेल, तर फेकल मायक्रोबायोटा ट्रान्सप्लांट (FMT) हा सर्वोत्तम उपचाराचा पर्याय आहे.

FMT बद्दल समजून घ्या…

एफएमटी म्हणजे रुग्णांमध्ये योग्य चाचणी केल्यानंतर निरोगी व्यक्तीकडून निरोगी व्यक्तीकडे मल अर्क हस्तांतरित करणे होय.
हे मोठ्या आतड्यात किंवा लहान आतड्यात कोलोनोस्कोपीद्वारे केले जाऊ शकते.
ही प्रक्रिया केवळ ओपीडीसाठी नाही.
पण ते खूप किफायतशीर आहे.

रुग्णाला होता तरी काय रोग?

या रुग्णाला अल्सरेटिव्ह कोलायटिसचा त्रास होता. रुग्णाला स्यूडोमेम्ब्रेनस कोलायटिस (पीएमसी) नावाचा आजार देखील होता, ज्यासाठी त्याच्या उपचारासाठी एफएमटी तंत्र वापरले गेले.
डॉक्टरांनी सांगितले की काही दिवसांपूर्वी रुग्णाला रक्तरंजित अतिसार, कमी रक्तदाब आणि उच्च हृदयाचे ठोके अशा गंभीर अवस्थेत दाखल करण्यात आले होते.
रुग्णालयात आल्यानंतर रुग्णाच्या मलची तपासणी केली असता, त्याला सी डिफिसिलमुळे स्यूडोमेम्ब्रानोस्कॉलिटिस हा आजार असल्याचे आढळून आले.
हा आजार याआधीही रुग्णाला झाला होता, पण त्या काळात औषधोपचाराने हा आजार बरा झाला.

FMT ने उपचार करणे ही देशातील दुर्मिळ घटना…

याबाबत माहिती देताना रुग्णालयाचे वरिष्ठ डॉ.पीयूष रंजन म्हणाले की, या आजारावर निरोगी व्यक्तीकडून मल घेऊन त्याचे रुग्णाच्या मोठ्या आतड्यात प्रत्यारोपण करणे हा एकमेव पर्याय आहे.
हे आतड्यात चांगल्या बॅक्टेरियाच्या वाढीस प्रोत्साहन देते आणि सी. डिफिसिलची संख्या कमी करते.
ते म्हणाले की हे एफएमटी तंत्र पूर्वी गंभीर अल्कोहोलिक हिपॅटायटीससाठी वापरले गेले आहे.
या वारंवार होणाऱ्या आजारावर FMT ने उपचार करणे ही देशातील दुर्मिळ घटना आहे.
सध्या रुग्णाला डिस्चार्ज देण्यात आला आहे.